vestibИзвестия Национальной академии наук Беларуси. Серия биологических наукProceedings of the National Academy of Sciences of Belarus, Biological Series1029-89402524-230XThe Republican Unitary Enterprise Publishing House "Belaruskaya Navuka"10.29235/1029-8940-2022-67-4-374-385vestib-835Research ArticleСтатьиУдасканаленая методыка эколага-геабатанічных даследаванняў прыдарожнай расліннасціAdvanced methodology of ecological and geobotanical research of roadside vegetationСцепановічІ. М.StepanovichI. M.

Сцепановіч Іосіф Міхайлавіч – д-р біял. навук, гал. навук. супрацоўнік

вул. Акадэмічная, 27, 220072, г. Мінск

Iosiph M. Stepanovich – D. Sc. (Biol.), Chief Researcher

27, Akademicheskaya Str., 220072, Minsk

jazep.st@hotmail.comШавалдаЯ. С.ShavaldaY. S.

Шавалда Яўген Сяргеевіч – мал. навук. супрацоўнік

вул. Акадэмічная, 27, 220072, г. Мінск, Рэспубліка Беларусь

Yauheni S. Shavalda – Junior Researcher

27, Akademicheskaya Str., 220072, Minsk

shavalda@bk.ruІнстытут эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАН БеларусіV. F. Kuprevich Institute of Experimental Botany of the National Academy of Sciences of Belarus202201112022674374385Copyright © Сцепановіч І.М., Шавалда Я.С., 20222022Сцепановіч І.М., Шавалда Я.С.Stepanovich I.M., Shavalda Y.S.Данная работа распространяется под лицензией Creative Commons Attribution 4.0.This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://vestibio.belnauka.by/jour/article/view/835

Прасочаны магчымасці метаду эколага-фітацэнатычных профіляў у даследаваннях прыдарожнай расліннасці. Адзначана, што прымяненне дадзенага метаду дазваляе павысiць рэпрэзэнтатыўнасць геабатанічных апісанняў, а таксама зрабіць аб’ектыўны параўнальны аналіз стану фітацэнозаў, іх кампанентаў, экатопаў у прасторы і часе.

Эколага-фітацэналагічныя даследаванні, праведзеныя ўздоўж аўтадарог і чыгунак, сведчаць, па-першае, аб рэгіянальных асаблівасцях флоры і расліннасці, па-другое – аб спецыфіцы экасістэмнай прыналежнасці відаў і фітацэнозаў. Ступень сінантрапізацыі расліннасці ва ўсіх экспазіцыях – «выемка», «нулявая адзнака» і «насып» – заканамерна зніжаецца ад лімітава высокай ля дарожнага палатна да мінімальнай на аддаленні 50 м і больш ад паласы адводу. Пры гэтым самыя высокія паказчыкі і найбольш рэзкае падзенне сінантрапізацыі назіраюцца ў экспазіцыі «насып» у закрытых поплаўнай і балотнай экасістэмах, а таксама ў экспазіцыі «выемка» ў лясной экасістэме. Крыху меншыя змены ў лясной экасістэме ў экспазіцыях «насып» і «нулявая адзнака». Лес выконвае бар’ерную функцыю. У адкрытых лугавых і аграэкасістэмах амплітуда распаўсюджання антрапафітаў па лініі профілю ўсюды невысокая. Заўважаны ўплыў кірунку аўтадарог і чыгунак і, адпаведна, схілаў насыпаў на інтэнсіўнасць сінантрапізацыі расліннасці, у тым лiку на пранікненне інвазійных відаў.

The possibilities of the method of ecological-phytocenotic profiles in the study of roadside vegetation are tracked. Its advantages are noted: it increases the representativeness of geobotanical relevés, allows to make an objective comparative analysis of the state of phytocenoses, their components, ecotopes in spatiotemporal relationship.

Ecological and phytocenological studies carried out along roads and railways show, firstly, the regional features of flora, and secondly, the specifics of the ecosystem belonging of species and phytocenoses. The degree of synanthropization of vegetation in all exposures (“notch”, “zero mark” and “mound”) naturally decreases from extremely high near the road to the minimum at a distance of 50 m or more from the road path. At the same time the highest rates and the sharpest decrease in synanthropization are observed in the “mound” exposition in closed floodplain and swampy ecosystems, as well as in the “notch” exposition in the forest ecosystem. These changes in the forest ecosystem are somewhat lower in the expositions “mound” and “zero mark”. Forest acts as a barrier. The amplitude of the distribution of anthropophytes along the profile is generally small in open meadows and in agroecosystems. The impact of mound slopes, the direction of roads and railways on the intensity of synanthropization of vegetation, including the penetration of invasive species, was found.

метад эколага-фітацэнатычных профіляўпраграма PROFILпрыдарожная расліннасцьбіялагічная разнастайнасцьсінантрапізацыяінвазійныя расліныантрапагеннае ўздзеяннеэкалогіяmethod of ecological and phytocenotic profilesPROFIL Programroadside vegetationbiodiversitysynanthropizationinvasive plantsanthropogenic impactecologyReferencesСеть автомобильных дорог Беларуси: Инфографика БЕЛТА, 20.02.2021 г. [Электронный ресурс]. – Режим доступа : https://www.belta.by/infographica/view/set-avtomobilnyh-dorog-belarusi-19897/. – Дата доступа : 20.01.2022.Road network of Belarus: Infographic BELTA, 20.02.2021 Available at: https://www.belta.by/infographica/view/setavtomobilnyh-dorog-belarusi-19897/ (accessed 20.01.2022) (in Russian).Куликова, Е. Я. Синтаксономическая структура и техногенное загрязнение травянистой растительности г. Минска: автореф. дис. … канд. биол. наук / Е. Я. Куликова. – Минск, 2012. – 23 с.Kulikova E. Ya. Syntaxonomic structure and technogenic pollution of grassy vegetation in Minsk. Abstract Ph. D. Thesis. Minsk, 2012. 23 p. (in Russian).Состояние зеленых насаждений в зоне воздействия Минской кольцевой автодороги и пути повышения их устойчивости / А. В. Пугачевский [и др.] // Ботаника (исследования) : сб. науч. тр. / Ин-т эксперим. ботаники НАН Беларуси. – Минск, 2006. – Вып. 33. – С. 220–235.Pugachevskii A. V., Sudnik A. V., Voznyachuk I. P., Vershitskaya I. N., Efimova O. E., Likhovitskii A. B., Korotkevich N. A., Maksimova I. A. The state of green spaces in the impact zone of the Minsk Ring Road and ways to improve their sustainability. Botanika (issledovaniya) [Botany (research)]. Minsk, 2006, vol. 33, pp. 220–235 (in Russian).Состояние зеленых насаждений вдоль МКАД / А. В. Пугачевский [и др.] // Состояние окружающей среды и природопользование в городе Минске : сб. ст. / Изд. центр БГУ ; под ред. А. Н. Боровикова [и др.]. – Минск, 2007. – С. 94–99.Pugachevskii A. V., Sudnik A. V., Efimova O. E., Vershitskaya I. N. The state of green spaces along the Minsk ring road. Sostoyanie okruzhayushchei sredy i prirodopol’zovanie v gorode Minske: sbornik statei [The state of the environment and nature management in the city of Minsk: collection of articles]. Minsk, 2007, pp. 94–99 (in Russian).Судник, А. В. Состояние лесных и защитных древесных насаждений вдоль автомобильных дорог Беларуси / А. В. Судник, А. В. Пугачевский, И. П. Вознячук // Ботаника (исследования) : сб. науч. тр. / Ин-т эксперим. ботаники НАН Беларуси. – Минск, 2011. – Вып. 40. – С. 240–256.Sudnik A. V., Pugachevskii A. V., Voznyachuk I. P. The state of forest and protective tree plantations along the highways of Belarus. Botanika (issledovaniya) [Botany (research)]. Minsk, 2011, vol. 40, pp. 240–256 (in Russian).Сцепановіч, Я. М. Сінтаксанамічная структура і экалагічны стан прыдарожных фітацэнозаў г. Мінска / Я. М. Сцепановіч, М. А. Ганцоўская // Антропогенная трансформация ландшафтов : сб. науч. ст. / Белорус. гос. пед. ун-т им. М. Танка ; редкол. : М. Г. Ясовеев [и др.]. – Минск, 2012. – С. 122–124.Stepanovich J. M., Hantsouskaya M. A. Syntaxonomic structure and environmental state of roadside phytocenoses of Minsk. Antropogennaya transformatsiya landshaftov: sbornik nauchnykh statei [Anthropogenic transformation of landscapes: collection of scientific articles]. Minsk, 2012, pp. 122–124 (in Belarusian).Концепция формирования придорожных растительных сообществ высокой ботанической и эстетической ценности (придорожные цветы) / И. П. Вознячук [и др.] ; под ред. А. В. Пугачевского ; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича, Центр. бот. сад, Нац. парк «Нарочанский». – Минск : Беларус. навука, 2021. – 146 с.Voznyachuk I. P., Vlasova A. B., Stepanovich I. M., Stankevich T. V., Reshetnikov V. N. The concept of the formation of roadside plant communities of high botanical and aesthetic value (roadside flowers). Minsk, Belaruskaya navuka Publ., 2021. 146 p. (in Russian).Сцепановіч, Я. М. Трансект-метад як аснова маніторынгу раслінных экасістэм (з нямецкага досведу) / Я. М. Сцепановіч // Міжнародны экалагічны досвед і яго выкарыстанне на Беларусі : зб. навук. арт. / пад агульн. рэд. У. К. Слабіна. – Віцебск, 2003. – С. 226–230.Stepanovich J. M. Transect method as a basis for monitoring plant ecosystems (from the german experience). Mіzhnarodny ekalagіchny dosved і yago vykarystanne na Belarusі: zbornik navukovykh artykulau (Vіtsebsk, 18–19 lіstapada 2003 goda) [International environmental experience and its use in Belarus: a collection of scientific articles of the international conference (Vitebsk, November 18–19, 2003)]. Vitеbsk, 2003, pp. 226–230 (in Belarusian).Сцепановіч, І. М. Навукова-метадычныя асновы маніторынгу лугавой і лугава-балотнай расліннасці Беларусі / І. М. Сцепановіч, А. Ф. Сцепановіч. – Мінск : Беларус. навука, 2013. – 289 с.Stepanovich I. M., Stepanovich E. F. Scientific and Methodological Basis of Monitoring of Meadow and Meadow-Mire Vegetation of Belarus. Minsk, Belaruskaya navuka Publ., 2013. 289 p. (in Belarusian).Методика проведения мониторинга растительного мира в составе Национальной системы мониторинга окружающей среды Республики Беларусь / авт.-сост. : А. В. Пугачевский [и др.] ; под ред. А. В. Пугачевского. – Ин-т эксперим. бот. им. В. Ф. Купревича НАН Беларуси. – Минск, 2011. – 165 с.Pugachevskii A. V., Stepanovich I. M., Voznyachuk I. P., Semerenko L. V., Maslovskii O. M., Mastibrotskaya I. P. [et al.]. Methodology for monitoring the flora as part of the National Environmental Monitoring System of the Republic of Belarus. Minsk, Pravo i ekonomika Publ., 2011. 165 p. (in Russian).Программа и методика биогеоценологических исследований / В. Н. Сукачев [и др.] ; отв. ред. Н. В. Дылис. – М. : Наука, 1974. – 403 с.Sukachev V. N., Dylis N. V., Rauner Yu. L., Molchanov A. A., Karpov V. G., Tsel’niker Yu. L. [et al.]. Program and methodology of biogeocenological research. Moscow, Nauka Publ., 1974. 403 p. (in Russian).Метадычныя падыходы да стварэння сістэмы крытэраў інтэграванай ацэнкі стану расліннасці / А. В. Пугачэўскі [i iнш.] // Маніторынг і ацэнка стану расліннага покрыва : матэрыялы Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 28–31 кастр. 2003 г. / редкол. : В. И. Парфенов (отв. ред.) [и др.]. – Минск, 2003. – С. 87–88.Pugacheuskі A. V., Malazhauskі A. A., Stsepanovіch Ya. M., Ulasau B. P., Gіgevіch G. S. Methodical approaches to creating a system of criteria for integrated assessment of vegetation. Manіtoryng і atsenka stanu raslіnnaga pokryva: materyyaly Mіzhnarodnai navukova-praktychnai kanferentsyi (Mіnsk, 28–31 kastrychnika 2003 goda) [Monitoring and assessment of vegetation: materials of the International scientific and practical conference (Minsk, October 28–31, 2003)]. Minsk, 2003, рр. 87–89 (in Belarusian).Степанович, И. Мониторинг луговой и лугово-болотной растительности Беларуси: Научно-методические основы, технология, сеть пунктов / И. Степанович, Е. Степанович. – Saarbrücken : LAP LAMBERT Academic Publishing, 2015. – 328 с.Stepanovich I., Stepanovich E. Monitoring of meadow and meadow-bog vegetation in Belarus: scientific and methodological foundations, technology, network of points. Saarbrücken, LAP LAMBERT Academic Publishing, 2015. 328 p. (in Russian).Определитель высших растений Беларуси / Т. А. Сауткина [и др.] ; под ред. В. И. Парфенова. – Минск : Дизайн ПРО, 1999. – 472 с.Sautkina T. A., Tret’yakov D. I., Zubkevich G. I., Kozlovskaya N. V., Parfenov V. I., Blazhevich R. Yu. [et al.]. Determinant of higher plants of Belarus. Minsk, Dizain PRO Publ., 1999. 472 p. (in Russian).Флора Беларуси. Сосудистые растения : в 6 т. / Д. И. Третьяков [и др.] ; под общ. ред. В. И. Парфенова. – Минск : Беларус. навука, 2013. – Т. 2 : Liliopsida (Acoraceae, Alismataceae, Araceae, Butomaceae, Commelinaceae, Hydrocharitaceae, Juncaginaceae, Lemnaceae, Najadaceae, Poaceae, Potamogetonaceae, Scheuchzeriaceae, Sparganiaceae, Typhaceae, Zannicheliaceae). – 447 с.Tret’yakov D. I., Dubovik D. V., Skuratovich A. N., Parfenov V. I., Yakovleva I. M., Lebed’ko V. N., Bednarskaya I. A., Lazarevich S. V., Zhitenev L. A. Flora of Belarus. Vascular plants. Vol. 2. Liliopsida (Acoraceae, Alismataceae, Araceae, Butomaceae, Commelinaceae, Hydrocharitaceae, Juncaginaceae, Lemnaceae, Najadaceae, Poaceae, Potamogetonaceae, Scheuchzeriaceae, Sparganiaceae, Typhaceae, Zannicheliaceae). Minsk, Belaruskaya navuka Publ., 2013. 447 p. (in Russian).Флора Беларуси. Сосудистые растения : в 6 т. / Д. В. Дубовик [и др.] ; под общ. ред. В. И. Парфенова. – Минск : Беларус. навука, 2017. – Т. 3 : Liliopsida (Tofieldiaceae, Melanthiaceae, Colchicaceae, Liliaceae, Hyacinthaceae, Alliaceae, Ixioliriaceae, Hemerocallidaceae, Hostaceae, Amarylidaceae, Agavaceae, Asphodelliaceae, Asparagaceae Ophiopogonaceae, Convalliriaceae, Trilliaceae, Dioscoreaceae, Pontederiaceae, Iridaceae, Cannaceae, Orchidaceae, Juncaceae, Cyperaceae). – 573 с.Dubovik D. V., Skuratovich A. N., Parfenov V. I., Savchuk S. S., Lebed’ko V. N., Tret’yakov D. I. , Dmitrieva S. A., Yakovleva I. M. Flora of Belarus. Vascular plants. Vol. 3. Liliopsida (Tofieldiaceae, Melanthiaceae, Colchicaceae, Liliaceae, Hyacinthaceae, Alliaceae, Ixioliriaceae, Hemerocallidaceae, Hostaceae, Amarylidaceae, Agavaceae, Asphodelliaceae, Asparagaceae, Ophiopogonaceae, Convalliriaceae, Trilliaceae, Dioscoreaceae, Pontederiaceae, Iridaceae, Cannaceae, Orchidaceae, Juncaceae, Cyperaceae). Minsk, Belaruskaya navuka Publ., 2017. 573 p. (in Russian).Красная книга Республики Беларусь. Растения: Редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды дикорастущих растений / Редкол. : И. М. Качановский (предс.), М. Е. Никифоров, В. И. Парфенов [и др.]. – 4-е изд. – Минск : Беларус. Энцыкл., 2015. – 448 с.Red Book of the Republic of Belarus. Plants: rare and endangered species of wild plants. 4-th ed. Minsk, Belaruskaya entsyklapedyya Publ., 2015. 448 p. (in Russian).Rothmaler, W. Exkursionflora von Deutschland. / W. Rothmaler; Hrsg. von E. J. Jüger und K. Werner. – Jena ; Stuttgart : Gustav Fischer Verl., 1994. – Bd. 3 : Gefäβpflanzen: Atlasband. – 754 S.Rothmaler W. Exkursionflora von Deutschland. Band 3. Gefäβpflanzen: Atlasband. Jena; Stuttgart, Gustav Fischer Verlag, 1994. 754 S.Флора Беларуси. Мохообразные : в 2 т. / Г. Ф. Рыковский, О. М. Масловский ; под ред. В. И. Парфенова. – Минск : Тэхналогія, 2004. – Т. 1 : Andreaeopsida – Bryopsida. – 437 с.Rykovskii G. F., Maslovskii O. M. Flora of Belarus. Bryophytes. Vol. 1. Andreaeopsida – Bryopsida. Minsk, Tekhnalogіya Publ., 2004. 437 p. (in Russian).Флора Беларуси. Мохообразные = Flora of Belarus. Bryophyta: в 2 т. / Г. Ф. Рыковский, О. М. Масловский; под ред. В. И. Парфенова. – Минск : Беларус. навука, 2009. – Т. 2 : Hepaticopsida – Sphagnopsida. – 213 с.Rykovskii G. F., Maslovskii O. M. Flora of Belarus. Bryophytes. Vol. 2. Hepaticopsida – Sphagnopsida. Minsk, Belaruskaya navuka Publ., 2009. 213 p. (in Russian).Горбач, Н. В. Лишайники Белоруссии: определитель / Н. В. Горбач. – Минск : Наука и техника, 1973. – 368 с.Gorbach N. V. Lichens of Belarus: key. Minsk, Nauka i tekhnika Publ., 1973. 335 p. (in Russian).Braun-Blanquet, J. Pflanzensociologie. Grundzüge der Vegetationskunde / J. Braun-Blanquet. – Wien–New York, 1964. – 865 S.Braun-Blanquet J. Pflanzensociologie. Grundzüge der Vegetationskunde. Wien–New York, 1964. 865 S.Vegetace České republiky 4. Lesí a křovinná vegetace = Vegetation of the Czech Republic 4. Forest and Scrub Vegetation / M. Chytrý (ed.) [et al.]. – Ptaha : Academia, 2013. – 551 p.Chytrý M., Douda J., Roleček J., Sádlo J., Boublík K., Hédl R. [et al.]. Vegetation of the Czech Republic 4. Forest and Scrub Vegetation. Ptaha, Academia, 2013. 551 p.Matuszkiewicz, W. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski / W. Matuszkiewicz. – Warszawa : Wydawnictwo Naukowe PWN. – 2001. – 537 s.Matuszkiewicz W. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, 537 s.Schubert, R. Bestimmungsbuch der Pflanzengesellschaften Mittel- und Nordostdeutschlands / R. Schubert, W. Hilbig, S. Klotz. – Jena ; Stuttgart : Gustav Fischer Verlag, 1995. – 403 S.Schubert R., Hilbig W., Klotz S. Bestimmungsbuch der Pflanzengesellschaften Mittel- und Nordostdeutschlands. Jena; Stuttgart, Gustav Fischer Verlag, 1995. 403 S.Соломаха, В. А. Синтаксономія рослинності України / В. А. Соломаха. – Київ : Фітосоціоцентр, 1996. – 120 с.Solomakha V. A. Syntaxonomy of vegetation of Ukraine. Kyiv, Fіtosotsіotsentr Publ., 1996. 120 p. (in Ukrainian).Сцепановіч, Я. М. Фітацэнаразнастайнасць расліннасці Беларусі / Я. М. Сцепановіч // Ботаника : Исследования. – Минск, 2006. – Вып. 34. – С. 264–281.Stepanovіch J. M. Phytocene diversity of vegetation of Belarus. Botanika (issledovaniya) [Botany (research)]. Minsk, 2006, vol. 34, pp. 264–281 (in Belarusian).Сцепановіч, І. М. Навуковыя асновы ацэнкі і аховы біяразнастайнасці прыроднай травяністай расліннасці Беларусі / І. М. Сцепановіч // Природ. ресурсы. ‒ 2000. – № 3. – С. 16–27.Stepanovich I. M. Scientific Bases of an Estimation and Protection of Biodiversity of natural Grassy Vegetation of Belarus. Prirodnyye resursy [Natural resources], 2000, no. 3, pp. 16–27 (in Belarusian).Сцепановіч, І. М. Прынцыпы, метады і крытэры сазалагічнай ацэнкі раслінных супольніцтваў / І. М. Сцепановіч // Природ. ресурсы. – 2016. – № 1. – С. 34–47.Stepanovich I. M. Principles, Methods and Criteria for sociological Assessment of Plant Communities. Prirodnyye resursy [Natural resources], 2016, no. 1, pp. 34–47 (in Belarusian).Гнатюк, Е. П. Методы исследования ценофлор (на примере растительных сообществ вырубок Карелии) / Е. П. Гнатюк, А. М. Крышень. – Петрозаводск : Карельск. науч. центр РАН, 2005. – 68 с.Gnatyuk E. P., Kryshen’A. M. Methods for the study of coenoflora (on the example of plant communities of clear-cut areas in Karelia). Petrozavodsk, Karelian Scientific Center of the Russian Academy of Sciences, 2005. 68 p. (in Russian).Сцепановіч І. М. Інвазійны патэнцыял сінантропнага кампаненту хваевых лясоў Беларусі // Тр. БГТУ. Сер. 1. Лесное хозяйство, природопользование и переработка возобновляемых ресурсов. – 2019. – № 2 (222). – С. 90–98.Stepanovich I. M. Invasive potential of synthetic component of pine forests of Belarus. Trudy BGTU. Seriya 1, Lesnoe khozyaistvo, prirodopol’zovanie i pererabotka vozobnovlyaemykh resursov [Proceedings of BSTU. Series 1, Forestry, nature management and processing of renewable resources], 2019, no. 2 (222), pp. 90–98 (in Belarusian).Черепанов, С. К. Сосудистые растения России и сопредельных государств / С. К. Черепанов. – 2-е изд. – СПб. : Мир и семья, 1995. – 990 с.Cherepanov S. K. Vascular plants of Russia and neighboring states. 2nd ed. Saint Petersburg, Mir i sem’ya Publ., 1995. 990 p. (in Russian).Список мхов Восточной Европы и Северной Азии / М. С. Игнатов [и др.] // Arctoa. – 2006. – Vol. 15. – P. 1–130.Ignatov M. S., Afonina O. M., Ignatova E. A., Abolinya A. A., Akatova T. V., Baisheva E. Z. [et al.]. Check-list of mosses of East Europe and North Asia. Arctoa, 2006, vol. 15, pp. 1–130 (in Russian).

The authors declare that there are no conflicts of interest present.