vestibИзвестия Национальной академии наук Беларуси. Серия биологических наукProceedings of the National Academy of Sciences of Belarus, Biological Series1029-89402524-230XThe Republican Unitary Enterprise Publishing House "Belaruskaya Navuka"10.29235/1029-8940-2021-66-1-107-121vestib-730Research ArticleСтатьиСучасныя структура і стан расліннасці ўздоўж трас прадуктаправодаў і ліній электраперадачыModern structure and state of vegetation on the routes of pipeline and electric transmission linesСцепановiчI. М.StepanovichI. M.

Сцепановiч lociф Мiхайлавiч - д-р бiял. навук, гал. навук. супрацоунiк.

Вул. Акадэмiчная, 27, 220072, Мiнск

Iosiph M. Stepanovich - D. Sc. (Biol.), Chief Researcher.

27, Akademichnaya Str., 220072, Minsk

jazep.st@hotmail.comСуднікА. У.SudnikA. V.

Суднiк Аляксандр Улaдзiмipaвiч - канд. бiял. навук, загадчык сектара.

Вул. Акадэмiчная, 27, 220072, Мiнск

Aliaksandr V. Sudnik - Ph. D. (Biol.), Head of the Sector.

27, Akademi- chnaya Str., 220072, Minsk

asudnik@tut.byIнстытут эксперыментальнай батанiкi iмя В.Ф. Купрэвiча, НАН БеларусiV.F. Kuprevich Institute of Experimental Botany. National Academy of Sciences of Belarus202109022021661107121Copyright © Сцепановiч I.М., Суднік А.У., 20212021Сцепановiч I.М., Суднік А.У.Stepanovich I.M., Sudnik A.V.Данная работа распространяется под лицензией Creative Commons Attribution 4.0.This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://vestibio.belnauka.by/jour/article/view/730

Праведзены аналіз структуры і стану расліннасці ўздоўж трас нафта-, газа-, іншых прадуктаправодаў і ліній электраперадачы (ЛЭП). Эколага-геабатанічныя даследаванні структуры і стану расліннасці праводзілі з выкарыстаннем метаду эколага-фітацэнатычных профіляў, або трансект. Усяго закладзена 72 трансекты з 450 пробнымі пляцоўкамі. Устаноўлена, што будаўніцтва і ўтрыманне трас прадуктаправодаў і ЛЭП з’яўляецца катастрафічным фактарам для расліннага покрыва ў цэлым і функцыянавання прыродных экасістэм, перш за ўсё лясных. Лугавыя экасістэмы адрозніваюцца меншай трансфармацыяй фітацэнозаў (асабліва пад ЛЭП) і больш хуткай аднаўленчай сукцэсіяй за кошт генафонду мясцовых траў. Адзначаны наступныя заканамернасці ў сінантрапізацыі  раслінных супольніцтваў ва ўсіх экасістэмах, дзе пракладзены трасы прадуктаправодаў і ЛЭП: найбольшая канцэнтрацыя сінантропаў, у тым ліку інвазійных адвентаў, на адкрытай прасторы трасы (па цэнтры) і рэзкае іх змяншэнне з аддаленнем ад яе. Уздоўж трас прадуктаправодаў і ЛЭП пануюць травяністыя расліны, а пры недастатковым доглядзе ўсе часцей сустракаюцца дрэвы і хмызнякі. Пры адсутнасці касьбы і ўзворвання развіццё дрэвава-хмызняковай расліннасці суправаджаецца буйнатраўем. Трасы прадуктаправодаў і ЛЭП – палігон і міграцыйныя рэчышчы для сегеталаў-эксплерэнтаў, экспансійных рудэралаў і інвазійных відаў раслін (усяго тут выяўлена 90 інвазій). У той жа час пры прыняцці належных мер догляду за ўгоддзямі (рэгулярная касьба, высечка падросту і хмызнякоў, несуцэльнае ўзворванне) існуюць спрыяльныя ўмовы для развіцця травяных супольніцтваў, уключаючы рэдкія і ўнікальныя, уздоўж гэтых трас. Стан і перспектывы развіцця расліннасці ўздоўж трас прадуктаправодаў і ЛЭП знаходзяцца ў прамой залежнасці ад якасці абслугоўвання трас, уключаючы выкарчоўку і ўзворванне зябліва.

Ecological-floristic and phytocenotic analysis of vegetation on routes of oil-, gas-and otherproductpipelines and electric transmission lines was carried out. Ecological and geobotanical research of the structure and state of vegetation was carried out with the use of the method of ecological-phytocenotic profiles or transects. A total 72 transects with 450 sample plots were placed. It was found out that building and maintenance of pipelines and electric transmission lines is a catastrophic factor for the vegetation cover in general and for functioning of natural ecosystems, especially forest ecosystems. Meadow ecosystems are characterized by a lesser transformation of phytocenoses (especially under electric transmission lines) and by the fastest demutation succession due to the genefond of local herbs. The regularity of synanthropization of plant communities in all ecosystems with routes of pipelines and electric transmission lines was noted: the concentration of synanthropes, including invasive advents, is the greatest on the open space of the routes (in the center) and decreases sharply with distance from it. Grassy plants dominate along pipelines and electric transmission lines, while trees and shrubs get activated in case of insufficient care. In the absence of mowing and plowing the development of trees and shrubs is accompanied by an abundance of large grasses. Routes of pipelines and electric transmission lines are polygones and migration channels for segetals-explerents, expansion ruderals and invasive plant species. On these routes 90 invasions were revealed. At the same time there are the best opportunities for the development of grass communities on these routes, including rare and unique communities, subject to appropriate measures for the care of these areas (not continuous plowing, regular mowing, cutting of undergrowth and shrubs). The state and prospects of development of vegetation on routes of pipelines and electric transmission lines are directly dependent on the quality of their servicing, including uprooting and plowing.

антрапагеннае ўздзеяннерасліннасць уздоўж трас прадуктаправодаў і ліній электраперадачыбіялагічная разнастайнасцьсінантропны кампанент флорыінвазійныя расліныэкалогіяБеларусьanthropogenic impactvegetation of pipeline routes and electric transmission linesbiodiversitysynanthropic component of florainvasive plantsecologyBelarusДаследаванш выкананы ў рамках Дзяржаунай праграмы навуковых даследаванняу «Прыродакарыстанне i экалогiя» на 2016-2020 гады (падпраграма «Бiяразнастайнасць, бiярэсурсы i экалогiя»)The research was carried out within the framework of the State Research Program “Nature Management and Ecology” for 2016-2020 (subprogram “Biodiversity, Bioresources and Ecology”)ReferencesМетодика проведения мониторинга растительного мира в составе Национальной системы мониторинга окру-жающей среды Республики Беларусь / авт.-сост. : А. B. Пугачевский [и др.] ; под ред. А. B. Пугачевского. - Минск : Право и экономика, 2011. - 165 с.Pugachevskii A. V., Stepanovich I. M., Voznyachuk I. P., Semerenko L. V., Maslovskii O. M., Mastibrotskaya I. P. [et al.]. Methodology for monitoring the flora as part of the National Environmental Monitoring System of the Republic of Belarus. Minsk, Pravo i ekonomika Publ., 2011. 165 p. (in Russian).Программа и методика биогеоценологических исследований / B. Н. Сукачев [и др.] ; отв. ред. Н. B. Дылис. - М. : Наука, 1974. - 403 с.Dylis N. V. (ed.). Program and methodology of biogeocenological research. Moscow, Nauka Publ., 1974. 403 p. (in Russian).Метадычныя падыходы да стварэння сістэмы крытэраў інтэграванай ацэнкі стану расліннасці / А. В. Пугачэўскі [і інш.] // Маніторынг і ацэнка стану расліннага покрыва: матэрыялы Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 28–31 кастр. 2003 г. / рэдкал. : В. І. Парфёнаў (адк. рэд.) [і інш.]. – Мінск, 2003. – С. 87–89.Pugacheuski A. V., Malazhauski A. A., Stepanovich J. M., Ulasau B. P., Gigevich G. S. Methodical approaches to creating a system of criteria for integrated assessment of vegetation. Manitoryng i atsenka stanu raslinnaga pokryva: materyyaly Mizhnarodnai navukova-praktychnai kanferentsyi (Minsk, 28-31 kastrychnika 2003 goda) [Monitoring and assessment of vegetation: materials of the International scientific and practical conference (Minsk, October 28-31, 2003)]. Minsk, 2003, рр. 87-89 (in Belarusian).Степанович, И. Мониторинг луговой и лугово-болотной растительности Беларуси: научно-методические основы, технология, сеть пунктов / И. Степанович, Е. Степанович. - Saarbrucken: LAP LAMBERT Acad. Publ., 2015. - 328 с.Stepanovich I., Stepanovich E. Monitoring of meadow and meadow-bog vegetation in Belarus: scientific and methodological foundations, technology, network ofpoints. Saarbrucken, LAPLAMBERT Academic Publishing, 2015. 328 p. (in Russian).Сцепановіч, І. М. Навуковыя асновы ацэнкі і аховы біяразнастайнасці прыроднай травяністай расліннасці Беларусі / І. М. Сцепановіч // Природ. ресурсы. - 2000. - № 3. - С. 16-27.Stepanovich I. M. Scientific bases of anestimation and protection of biodiversity of natural grassy vegetation of Belarus. Prirodnye resursy [Natural resources], 2000, no. 3, pp. 16-27 (in Belarusian).Сцепановіч, І. М. Навукова-метадычныя асновы маніторынгу лугавой і лугава-балотнай расліннасці Беларусі / І. М. Сцепановіч, А. Ф. Сцепановіч. – Мінск: Беларус. навука, 2013. - 289 с.Stepanovich I. M., Stepanovich E. F. Scientific and methodological basis of monitoring of meadow and meadow-mire vegetation of Belarus. Minsk, Belaruskaya navuka Publ., 2013. 289 p. (in Belarusian).Сцепановіч, І. М. Прынцыпы, метады і крытэры сазалагічнай ацэнкі раслінных супольніцтваў / І. М. Сцепановіч // Природ. ресурсы. - 2016. - № 1. - С. 34-47.Stepanovich I. M. Principles, methods and criteria for sociological assessment of plant communities. Prirodnye resursy [Natural resources], 2016, no. 1, pp. 34-47 (in Belarusian).Сцепановіч, Я. М. Трансект-метад як аснова маніторынгу раслінных экасістэм (з нямецкага досведу) / Я. М. Сцепановіч // Міжнародны экалагічны досвед і яго выкарыстанне на Беларусі : зб. навук. артыкулаў міжнар. канф., 18–19 лістап. 2003 г., Віцебск / пад агульн. рэд. У. К. Слабіна.– Віцебск, 2003. - С. 226-230.Stepanovich J. M. Transect method as a basis for monitoring plant ecosystems (from the german experience). Mizhnarodny ekalagichny dosved i yago vykarystanne na Belarusi: zbornik navukovykh artykulau mizhnarodnai kanferentsyi (Vitsebsk, 18-19 listapada 2003 goda) [International environmental experience and its use in Belarus: a collection of scientific articles of the international conference (Vitebsk, November 18-19, 2003)]. Vtebsk, 2003, pp. 226-230 (in Belarusian).Определитель высших растений Беларуси / Т. А. Сауткина, под ред. В. И. Парфенова. - Минск : Дизайн ПРО, 1999. - 472 с.Sautkina T. A., Tret'yakov D. I., Zubkevich G. I., Parfenov V. I. Determinant of higher plants of Belarus. Minsk, Dizain PRO Publ., 1999. 472 p. (in Russian).Флора Беларуси. Сосудистые растения : в 6 т. / Д. И. Третьяков [и др.] ; под общ. ред. В. И. Парфенова ; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича. - Т. 2: Liliopsida (Acoraceae, Alismataceae, Araceae, Butomaceae, Commelinaceae, Hydrocharitaceae, Juncaginaceae, Lemnaceae, Najadaceae, Poaceae, Potamogetonaceae, Scheuchzeriaceae, Sparganiaceae, Typhaceae, Zannicheliaceae). - Минск : Беларус. навука, 2013. - 447 с.Tret’yakov D. I., Dubovik D. V., Skuratovich A. N., Parfenov V. I., Yakovleva I. M., Lebed’ko V. N., Bednarskaya I. A., Lazarevich S. V., Zhitenev L. A. Flora of Belarus. Vascular plants. Vol. 2. Liliopsida (Acoraceae, Alismataceae, Araceae, Butomaceae, Commelinaceae, Hydrocharitaceae, Juncaginaceae, Lemnaceae, Najadaceae, Poaceae, Potamogetonaceae, Scheuchzeriaceae, Sparganiaceae, Typhaceae, Zannicheliaceae). Minsk, Belaruskaya navuka Publ., 2013. 447 p. (in Russian).Флора Беларуси. Сосудистые растения: в 6 т. / Д. В. Дубовик [и др.] ; под общ. ред. В. И. Парфенова ; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича. - Т. 3: Liliopsida (Tofieldiaceae, Melanthiaceae, Colchicaceae, Liliaceae, Hyacinthaceae, Alliaceae, Ixioliriaceae, Hemerocallidaceae, Hostaceae, Amarylidaceae, Agavaceae, Asphodelliaceae, Asparagaceae, Ophiopogonaceae, Convalliriaceae, Trilliaceae, Dioscoreaceae, Pontederiaceae, Iridaceae, Cannaceae, Orchidaceae, Juncaceae, Cyperaceae. - Минск : Беларус. навука, 2017. - 573 с.Dubovik D. V., Skuratovich A. N., Parfenov V. I., Savchuk S. S., Lebed’ko V. N., Tret’yakov D. I., Dmitrieva S. A., Yakovleva I. M. Flora of Belarus. Vascular plants. Vol. 3.Liliopsida (Tofieldiaceae, Melanthiaceae, Colchicaceae, Liliaceae, Hyacinthaceae, Alliaceae, Ixioliriaceae, Hemerocallidaceae, Hostaceae, Amarylidaceae, Agavaceae, Asphodelliaceae, Asparagaceae, Ophiopogonaceae, Convalliriaceae, Trilliaceae, Dioscoreaceae, Pontederiaceae, Iridaceae, Cannaceae, Orchidaceae, Juncaceae, Cyperaceae). Minsk, Belaruskaya navuka Publ., 2017. 573 p. (in Russian).Красная книга Республики Беларусь. Растения: редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды дикорастущих растений / редкол. : И. М. Качановский (предс.) [и др.]. - 4-е изд. - Минск : Беларус. энцыкл. iмя П. Броўкі, 2015. - 448 с.Red Book of the Republic of Belarus. Plants: rare and endangered species of wild plants. 4nd ed. Minsk, Belarusian encyclopedia named after P. Brovka, 2015. 448 p. (in Russian).Rothmaler, W. Exkursionflora von Deutschland. Band 3. Gefaeflanzen: Atlasband / W. Rothmaler. - Jena; Stuttgart: Gustaw Fischer Verl., 1994. - 754 S.Rothmaler W. Exkursionflora von Deutschland. Band 3. Gefaepflanzen: Atlasband. Jena; Stuttgart, Gustav Fischer Verlag, 1994. 754 S.Флора Беларуси. Мохообразные : в 2 т. / Г. Ф. Рыковский, О. М. Масловский ; под ред. В. И. Парфенова. - Т. 1: Andreaeopsida-Bryopsida. - Минск : Тэхналогія, 2004. - 437 с.Rykovskii G. F., Maslovskii O. M. Flora of Belarus. Bryophytes. Vol. 1. Andreaeopsida-Bryopsida. Minsk, Tekhna- logiya Publ., 2004. 437 p. (in Russian).Флора Беларуси. Мохообразные: в 2 т. / Г. Ф. Рыковский, О. М. Масловский ; под ред. В. И. Парфенова. - Т. 2: Hepaticopsida-Sphagnopsida. - Минск : Беларус. навука, 2009. - 213 с.Rykovskii G. F., Maslovskii O. M. Flora of Belarus. Bryophytes. Vol. 2. Hepaticopsida-Sphagnopsida. Minsk, Belaruskaya navuka Publ., 2009. 213 p. (in Russian).Горбач, Н. В. Лишайники Белоруссии: определитель / Н. В. Горбач. - Минск : Наука и техника, 1973. - 335 с.Gorbach N. V. Lichens of Belarus: key. Minsk, Nauka i tekhnika Publ., 1973. 335 p. (in Russian).Braun-Blanquet, J. Pflanzensociologie. Grundzuge der Vegetationskunde / J. Braun-Blanquet. - Aufl. 3. -Wien : Springer-Verlag, 1964. - 865 S.Braun-Blanquet J. Pflanzensociologie. Grundzuge der Vegetationskunde. 3 Aufl. Wien, Springer-Verlag, 1964. 865 S.Chytrý, M. Vegetace České republiky 4. Lesí a křovinná vegetace = Vegetation of the Czech Republic 4. Forest and Scrub Vegetation / M. Chytrý (ed.), J. Douda, J. Roleček, J. Sádlo, K. Boublík, R. Hédl, M. Vítková, D. Zelený, J. Navrátilová, Z. Neuhäuslová, P. Petřik, J. Kolbek, Z. Lososová, K.Šumberová&R. Hrivnák. – Praha : Academia, 2013. – 551 p.Chytrý M., Douda J., Roleček J., Sádlo J., Boublík K., Hédl R. [et al.]. Vegetace České republiky 4. Lesí akřovinná vegetace = Vegetation of the Czech Republic 4. Forest and Scrub Vegetation. Praha, Academia Publ., 2013. 551 p.Matuszkiewicz, W. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roslinnych Polski / W. Matuszkiewicz. - Warszawa : PWN, 2001. - 537 s.Matuszkiewicz W. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roslinnych Polski. Warszawa, Panstwowe Wydawnictwo Naukowe, 2001. 537 s.Schubert, R. Bestimmungsbuch der Pflanzengesellschaften Mittel- und Nordostdeutschlands / R. Schubert, W. Hilbig, S. Klotz. - Jena; Stuttgart: Gustav Fischer Verlag, 1995. - 403 S.Schubert R., Hilbig W., Klotz S. Bestimmungsbuch der Pflanzengesellschaften Mittel- und Nordostdeutschlands. Jena; Stuttgart, Gustav Fischer Verlag, 1995. 403 S.Соломаха, В. А. Синтаксономія рослинності України / В. А. Соломаха // Укр. фітоцен. зб. Сер. А, Фітосоціологія. - 1996. - № 4 (5). - 119 с.Solomakha V. A. Syntaxonomy of vegetation of Ukraine.Ukrams’kii fitotsenologichnii zbirnik. Seriya A. Fitosotsiologiya [Ukrainian phytocenological collection. Series A. Phytosociology], 1996, no. 4 (5). 119 p. (in Ukrainian).Сцепановіч, Я. М. Фітацэнаразнастайнасць расліннасці Беларусі / Я. М. Сцепановіч// Ботаника (исследования). - 2006. - Вып. 34. - С. 264-281.Stepanovich J. M. Phytocene diversity of vegetation of Belarus. Botanika (issledovaniya) [Botany (research)], 2006, vol. 34, pp. 264-281.Гнатюк, Е. П. Методы исследования ценофлор (на примере растительных сообществ вырубок Карелии) / Е. П. Гнатюк, А. М. Крышень. - Петрозаводск : Карельск. науч. центр РАН, 2005. - 68 с.Gnatyuk E. P., Kryshen’A. M. Methods for the study of coenoflora (on the example ofplant communities of clear-cut areas in Karelia). Petrozavodsk, Karelian Scientific Center of the Russian Academy of Sciences, 2005. 68 p. (in Russian).Черепанов, С. К. Сосудистые растения России и сопредельных государств / С. К. Черепанов. - 2-е изд. - СПб. : Мир и семья, 1995. - 990 с.Cherepanov S. K. Vascular plants of Russia and neighboring states. 2nd ed. Sankt-Peterburg, Mir i sem’ya Publ., 1995. 990 p. (in Russian).Список мхов Восточной Европы и Северной Азии / М. С. Игнатов [и др.] // Arctoa. - 2006. - Т. 15. - С. 1-130.Ignatov M. S., Afonina O. M., Ignatova E. A., Abolinya A. A., Akatova T. V., Baisheva E. Z. [et al.]. Check-list of mosses of East Europe and North Asia. Arctoa, 2006, vol. 15, pp. 1-130.Poelt, J. The lichens Ahmadjians and M. E. Hale / J. Poelt // The Lichens / ed. : V. Ahmadjian, M. E. Hale. - New York, 1973. - P. 599-632.Poelt J. The lichens Ahmadjians and M. E. Hale. The Lichens. New York, 1973, pp. 599-632.Черная книга флоры Беларуси: чужеродные вредоносные растения / Д. В. Дубовик [и др.]; под общ. ред. В. И. Парфенова, А. В. Пугачевского. - Минск : Беларус. навука, 2020. - 407 с.Dubovik D. V., Savchuk S. S., Skuratovich A. N., Sysoi I. P., Chumakov L. S., Yakovlev I. M. [et al.]. The Black Book of the flora of Belarus: alien harmful plants. Minsk, Belaruskaya navuka Publ., 2020. 407 p. (in Russian).

The authors declare that there are no conflicts of interest present.